ŻARY

Żary znajdują się we wschodniej części regionu Wzniesienia Żarskie, a południowo-wschodnia część już na terenach regionu Bory Dolnośląskie. Miasto leży między dwoma dopływami Odry: Bobrem i Nysą Łużycką.

Historycznie teren ten należy do Łużyc Dolnych[3]. Urbanistycznie miasto rozwinęło się w kierunku południowym, gdyż Wzniesienia Żarskie, dość strome od strony północnej utrudniały kolonizację od tej strony.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 33,49 km²[4]. Miasto stanowi 2,39% powierzchni powiatu.

Według danych z roku 2002 Żary mają obszar 33,24 km², w tym: użytki rolne 39%, użytki leśne 20%[5].

W latach 1950–1998 miasto należało do województwa zielonogórskiego.

Pierwotną nazwą miejscowości była łużycka nazwa Zarow[6], która wywodzi się prawdopodobnie od wypalania lasów w procesie wylesiania i oznacza wypalone, wyżarzone miejsce. Po podbiciu w średniowieczu Słowian połabskich z plemion Serbów lużyckich mieszkających na Łużycach nazwa została później zgermanizowana na Sorau. Do XVIII wieku niemiecka nazwa miasta Soraw[potrzebny przypis]

Krótko po 1945 r. miasto miało nazwy Żuraw, Żóraw, Żarów[7]. Później krótko Żary koło Żagania[8] W maju 1946 r. wprowadzono urzędowo nazwę Żary[9].

Nazwa Zara pojawia się pierwszy raz w roku 1007 w kronice Thietmara. Około roku 1030 osada zastaje przyłączona przez Mieszka II do Polski. Przez terytorium plemienne Żarowian przebiegała droga handlowa zwana Traktem Niskim bądź Traktem Solnym. Miał istotne znaczenie dla rozwoju Żar i regionu w średniowieczu i nowszych dziejach. W roku 1207 miasto otoczone zostało murami[10].

Prawa miejskie oparte na tzw. prawie magdeburskim Żary uzyskały w 1260 roku wraz z licznymi przywilejami. Burzliwa historia sprawiła, że miasto często zmieniało przynależność państwową. Do 1364 obejmowali nad miastem zwierzchnictwo Piastowie śląscy, do 1469 królowie Czech, do 1490 król Węgier, do 1635 ponownie królowie Czech, do 1806 elektorowie sascy, będący w latach 1697–1706 i 1709-1763 zarazem królami Polski, a do 1815 książę warszawski i król saski. Miasto trawiły pożary w latach 1424, 1619, 1684 oraz 1701[11]. Za panowania króla Augusta II Mocnego przez Żary poprowadzono trakt pocztowy łączący Toruń i Drezno[12]. Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego w 1815 Żary wraz z całymi Dolnymi Łużycami stały się częścią Prus, a w 1871 Niemiec, by powrócić pod wpływy polskie w 1945 roku.

Rynek w Żarach (1921 r.)

Właścicielami Żar byli: Dewinowie, Packowie, Bibersteinowie oraz Promnitzowie, których okazałe rezydencje przetrwały do dziś w róznym stanie. Przez setki lat miasto było ośrodkiem Wolnego Państwa Stanowego Żary-Trzebiel. W XIV wieku zaczynały powstawać cechy sukienników, płócienników, piwowarów, szewców i farbiarzy. W XIX w. miasto stało się prężnym ośrodkiem przemysłowym, w którym głównie dominowały zakłady włókiennicze, zatrudniające 50% wszystkich pracujących w przemyśle. W latach 1888–1945 istniała tu znana manufaktura porcelany.

Podczas II wojny światowej, od 1942 w Żarach znajdował się oddział zakładów lotniczych Focke-Wulf przeniesiony tutaj z Bremy. Po nalocie alianckim 11 kwietnia 1944 ok. 12:10 spłonęła bądź legła w gruzach duża część zabudowy starego miasta. 13 lutego 1945 ok. 14:00 do Żar wkroczyły wojska 10. Korpusu Pancernego Armii Czerwonej; miasto zostało całkowicie zdobyte dopiero 16 lutego 1945. Na mocy postanowień konferencji poczdamskiej miasto przyłączone zostało do Polski.

Pomimo poważnych zniszczeń wojennych, w Żarach zachowało się wiele ciekawych zabytków architektury i pozostał średniowieczny układ urbanistyczny. Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[13]:

  • miasto
  • kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, ul. 11 Listopada, z lat 1914–1917
  • kościół szpitalny pod wezwaniem Świętego Ducha, obecnie kościół polsko-kat. pod wezwaniem Dobrego Pasterza, ul. Żagańska, z XIV wieku, przebudowany w 1702 roku
  • kościół cmentarny, filialny pod wezwaniem św. Piotra, wczesnogotycki z drugiej połowy XIII wieku, przebudowany w XIV wieku, XV/XVI wieku, w XVIII wieku; zbudowany z kamienia polnego. Jednonawowy z węższym i niższym prezbiterium
  • zespół klasztorny franciszkanów, z XIII-XIX wieku, przebudowany w XX wieku: część klasztoru przebudowana na słodownię, Kaczy Rynek 9, z XIV/XV wieku, przebudowana w XIX wieku; szkoła na fundamentach skrzydła klasztornego, pl. Botwina, nie istnieje
  • katakumby – krużganki na cmentarzu, z XVII-XIX wieku
  • kościół pod wezwaniem św. Barbary, obecnie kościół garnizonowy pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, pl. Jagiełły, z XIV-XV wieku, przebudowany w XVIII wieku
  • kościół ewangelicki, obecnie kościół rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem MB Różańcowej, pl. Inwalidów 13/14, z XVIII wieku, w 1873 roku, w 1988 roku
  • mury obronne, pozostałości z XIV/XVI-wiecznych średniowiecznych obwarowań miejskich, częściowo odrestaurowane, fragmenty murów, dwie wieże
    • Brama Dolna, ul. Osadników Wojskowych, z XIV wieku, przebudowana w XVI wieku
  • zespół zamkowy, z XIV-XVIII wieku:
    • zamek Dewinów–Bibersteinów – zamek gotycki został zbudowany z inicjatywy Albrechta Dziewina w drugiej połowie XIII w., przebudowany w latach 1540–1549 przez Bibersteinów i uzyskuje renesansowy charakter
    • pałac Promnitzów, barokowy, zaprojektowany przez szwajcarskiego architekta Giovanniego Simonetti; został zbudowany w latach 1710–1728 jako monumentalne, czteroskrzydłowe założenie z dziedzińcem pośrodku, sąsiaduje z zamkiem
    • pałac ogrodowy „Akademia Rycerska”, obecnie szpital wojskowy, ul. Domańskiego, z 1725 roku
    • park geometryczny, ul. Domańskiego, z XVIII wieku z Błękitną Bramą z 1708 roku
    • dawny folwark zamkowy, ul. Poznańska, z XVIII wieku: spichrz; stajnia; budynek gospodarczy; gorzelnia; obora, cztery domy, ul. Poznańska 3-a-b-c-d
  • ratusz, Rynek, z przełomu XIV-XVI wieku, przebudowany w XVIII wieku, w XX wieku z renesansowym portalem
  • domy, ul. Armii Czerwonej 2, 3a, 4, 5, 6, z XIX wieku/XX wieku
  • domy, ul. Artylerzystów 6, 7, 10, z XIX wieku/XX wieku
  • domy, ul. Bohaterów Getta 1, 23, 25, 29, z XIX wieku i XX wieku
  • domy, ul. Broni Pancernej 1, 6, z XIX wieku, w XX wieku
  • domy, ul. Buczka 1, 4, 5, 7, 11, 14, 15, 20, 26, 28, z XIX wieku i XX wieku
  • warte uwagi są kamieniczki otaczające rynek oraz stojące przy ulicy Króla Bolesława Chrobrego – głównej arterii handlowej miasta; najstarsze pochodzą z XVII stulecia
    • domy, ul. Chrobrego 1, 1a, 3, 4, 5, 7, 8/8a z oficynami, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 20, 21, 23 pierwotnie kaplica, 25, 26-27, 28, 29, 35, 40, z XIV-XX wieku
  • dom, ul. Cicha 1, z XVII-XVIII wieku
  • kamienica, ul. Górnośląska 2, z XIX wieku/XX wieku
  • domy, pl. Inwalidów 2, 7, 11, z XVII wieku, w XVIII wieku, w XIX wieku
  • domy, ul. Kąpielowa 15, 24
  • domy, ul. Kościelna 1 z XVI wieku, 1/2 z XIV-XV wieku, 12 nie istnieje, 13, z XVII-XVIII wieku
  • zespół zabudowy, pl. Kościelny: dwa domy przy murach obronnych; domy nr: 7,8, 9/10, 11, 12, 13, 14; nieopodal kościoła odnajdziemy gotycką plebanię; gotycko-renesansowy budynek nadintendentury. Dzisiaj mieści się tutaj archiwum miejskie; dzwonnica z XIV wieku o wysokości 28 metrów; jest to dawna gotycka baszta obronna z początków XIV wieku, która została podwyższona i zaadaptowana na dzwonnicę w XVI wieku
  • domy, pl. Lotników 9, 17, z XV wieku
  • domy, pl. 1 Maja 1, 1a, 3a, 4, 4a, z XIX wieku/XX wieku
  • dom, pl. 9 Maja 1, z XIX wieku/XX wieku
  • dom, ul. Mieszka I 24, z XVII wieku, nie istnieje
  • domy, ul. Moniuszki 32, 46, 58, z XVII wieku, w XIX wieku i XX wieku
  • dom, ul. Nowe Miasto 10 11,12, z XVIII wieku i XIX wieku, nie istnieją oraz 24 z XVIII wieku
  • dom, ul. Ogrodowa 1, 2, 2a, 3, 13, z XIX wieku i XX wieku
  • domy, ul. Osadników Wojskowych 1/2 kamienica z 1910 roku, 10, 11, 12,13, 34, nie istnieją z XVII i XVIII wieku; oraz 31/33, 35, 40, 46,52, 53, z XVII i XVIII wieku, w XIX wieku
  • kamienica z oficyną, ul. Podchorążych 2, z 1907 roku
  • domy, ul. Podchorążych 3, 6, 7 z oficyną, 9/10, 11, 25; 26 i 35 i 38 nie istnieją; 32, 39, 40, 45, 46, z XVIII wieku i XIX wieku
  • domy, pl. Przyjaźni 1, 1 a, 4, 5, 9,1 7, z XIX wieku, przebudowane w początku XX wieku
  • kamienica, pl. Przyjaźni 11/12, z 1898 roku
  • domy, Rynek 6/7, 10, 11, 31, 32/33, 35, 36, z XIX wieku i XX wieku
  • gospoda „Pod Złotą Gwiazdą”, Rynek 12, z 1770 roku, przebudowana XIX wieku
  • domy, Rynek 13, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 37, z XVII wieku, XVIII wieku, przebudowane w XIX wieku, w XX wieku
  • dom, ul. Spokojna 1, z XIX wieku/XX wieku
  • domy, ul. Wrocławska 7, 11, 14, 16, 17, 19, 21, z XIX wieku/XX wieku
  • dom, pl. Zamkowy 1, z XVI wieku, przebudowany w XVIII wieku, w XIX wieku, nie istnieje
  • dom, ul. Zielona 1/2, z XIX wieku/XX wieku
  • dom, ul. Żagańska 1, 2 z XVII, 4, 9, 11, 15, 17 z XVII i XVIII wieku, 22, 23/25, 26, 34, 37a, 42, z XIX wieku/XX wieku
  • wieża ciśnień, ul. Lotników, z początku XX wieku
  • browar (ruina), ul. Świerczewskiego, z połowy XVIII wieku, nie istnieje
  • zespół dawny fabryki włókienniczej Stillera, ul. Kaszubska 41, z lat 1900–1902: budynek administracyjny; garaże; warsztat stolarski; warsztat elektryczny; kotłownia; magazyn
  • budynek produkcyjny, obecnie biurowy w zespole dawny tkalni Frenzla, ul. Broni Pancernej 6, z XIX wieku: komin przy dawnej kotłowni

Żary – Kunice

inne zabytki: